มะเหลี่ยมหิน
มะเหลี่ยมหิน
มะเหลี่ยมหิน ชื่อวิทยาศาสตร์ Rhus chinensis Mill.[1] (ชื่อพ้องวิทยาศาสตร์
Rhus javanica var. chinensis (Mill.) T.Yamaz.) จัดอยู่ในวงศ์มะม่วง
(ANACARDIACEAE)
สมุนไพรมะเหลี่ยมหิน มีชื่อท้องถิ่นอื่น ๆ ว่า มะผด ส้มผด (เชียงใหม่,
เชียงราย), มะเหลี่ยมหิน ซุง (เชียงใหม่),
ตะซาย (เย้า เชียงใหม่), สำค้ำ (ชัยภูมิ),
เส่ฉี่ (กะเหรี่ยงแม่ฮ่องสอน), เส่ชิ
(กะเหรี่ยงเชียงใหม่), ลำยึ ไม้สมโพด แผละยึ เพี๊ยะยึ มักพด
(ลั้วะ), เป็นต้น
ลักษณะของมะเหลี่ยมหิน
ต้นมะเหลี่ยมหิน จัดเป็นไม้ยืนต้นขนาดกลาง มีความสูงของต้นประมาณ 8-10
เมตร หรืออาจสูงได้ถึง 12 เมตร
ลำต้นมีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 18 เซนติเมตร
เปลือกนอกเป็นสีน้ำตาลอมขาวหม่น มีรูอากาศขนาดใหญ่สีน้ำตาลอมขาวหม่น
เมื่อแก่มีรูอากาศขนาดใหญ่สีน้ำตาลอมแดงเรียงกันเป็นแถว เปลือกด้านในเป็นสีขาวหม่น
มียางสีขาวหม่นหรือขาวอมเหลือง กิ่งเปราะ ตามกิ่งอ่อนมีขนละเอียด
พบได้ในป่าดงดิบที่มีความสูงประมาณ 600-1,000 เมตร
จากระดับน้ำทะเล มักขึ้นในที่ชื้นทั่วไป ใบมะเหลี่ยมหิน ใบเป็นใบประกอบแบบขนนกปลายคี่ ออกเรียงสลับระหว่างช่อเวียนรอบกิ่งหรือต้น
ช่อใบยาวประมาณ 25-40 เซนติเมตร ก้านช่อใบยาวประมาณ 8-11
เซนติเมตร แกนในร่วมแบนข้างเล็กน้อย แผ่เป็นสันคล้ายปีก
ใบย่อยไม่มีก้านใบ จับคู่กันประมาณ 3-6 คู่
ลักษณะของใบย่อยเป็นรูปไข่กว้าง รูปไข่แกมขอบขนานถึงรูปใบหอก
รูปใบหอกหรือรูปวงรีแกมใบหอก ปลายใบแหลม เรียวแหลม หรือเป็นติ่งแหลม โคนใบโค้งมนหรือสอบแคบ
สองข้างใบไม่สมมาตรกัน ส่วนขอบใบหยักเป็นฟันเลื่อยเล็ก ๆ ใบมีขนาดกว้างประมาณ 2.5-8
เซนติเมตร และยาวประมาณ 5-15 เซนติเมตร
ใบอ่อนมีขนละเอียดสีน้ำตาลขึ้นปกคลุมค่อนข้างหนาแน่น
เมื่อแก่จะเปลี่ยนเป็นสีเขียวเข้ม แผ่นใบสดและมีขนละเอียดสีน้ำตาลเฉพาะบนเส้นใบด้านบน
ส่วนล่างมีแบบเดียวกันปกคลุมค่อนข้างหนาแน่น
ใบแก่จะเปลี่ยนเป็นสีแดงเข้มก่อนจะร่วง
ใบของพืชชนิดนี้มักจะมีแมลงขนาดเล็กคล้ายแมลงหวี่มาทำลาย
ทำให้เกิดปมเป็นตุ่มขนาดใหญ่สีแดงงอกออกมาเป็นกลุ่มคล้ายผล ซึ่งจะเห็นกระจายอยู่ทั่วทั้งต้นได้ชัดเจน
ดอกมะเหลี่ยมหิน ออกดอกเป็นช่อกระจะแยกแขนงขนาดใหญ่บริเวณปลายกิ่ง
ช่อดอกมีดอกย่อยจำนวนมาก
ดอกย่อยเป็นดอกแบบสมบูรณ์เพศหรืออาจแยกเพศแยกช่ออยู่บนต้นเดียวกันหรือต่างต้นกัน
ช่อดอกเพศผู้ยาวประมาณ 30-40 เซนติเมตร
ส่วนช่อดอกเพศเมียยาวประมาณ 15-20 เซนติเมตร
แขนงช่อดอกยาวได้ถึง 25 เซนติเมตร ดอกย่อยมีขนาดเล็ก
กลีบเลี้ยงสั้นกว่า 1 มิลลิเมตร โคนเชื่อมติดกัน
ส่วนปลายแยกออกเป็นแฉกรูปสามเหลี่ยม 5 แฉก ส่วนกลีบดอกมี 5
กลีบ ลักษณะเป็นรูปรีกว้างหรือรูปขอบขนาน มีขนาดกว้างประมาณ 1-1.5
มิลลิเมตร และยาวประมาณ 1.8-2.2 มิลลิเมตร
กลีบดอกเป็นสีขาวแกมเหลืองหรือสีเหลืองอ่อนอมเขียวอ่อน ดอกมีเกสรเพศผู้ 5 อัน ที่ไม่เป็นหมันจะยาวประมาณ 2 มิลลิเมตร
และที่เป็นหมันจะยาวเพียง 1-1.5 มิลลิเมตร
เรียงล้อมรอบหมอนรองดอกที่มี 5 พู
รังไข่ค่อนข้างกลมนูนอยู่เหนือฐานวงกลีบรวม มีขนละเอียดขึ้นปกคลุมอย่างหนาแน่น
ภายในมี 1 ช่อง ก้านเกสร 3 อัน
ออกดอกในช่วงประมาณเดือนสิงหาคมถึงเดือนกันยายน ผลมะเหลี่ยมหิน ผลเป็นผลสด ผลมีลักษณะเป็นรูปกลมแบน มีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 4-6
มิลลิเมตร ผลมีกลีบเลี้ยงรองรับ เมื่ออ่อนผลเป็นสีขาวอมเขียว เมื่อแก่แล้วจะเปลี่ยนสีชมพูถึงสีแดงจัดแกมน้ำตาลแล้วเปลี่ยนเป็นสีขาว
ผิวมียางเหนียวและมีขนละเอียดขึ้นปกคลุมอย่างหนาแน่น เมล็ดมีชั้นหุ้มแข็ง
ติดผลในช่วงประมาณเดือนธันวาคมถึงเดือนมกราคม
ประโยชน์ของต้นมะเหลี่ยมหิน
ผลสดมีรสฝาดเปรี้ยวใช้รับประทานได้
มะกอกเกลื้อนจัดเป็นพืชป่าเศรษฐกิจที่สำคัญชนิดหนึ่ง ประชาชนสามารถเก็บผลมาขายได้
โดยการนำผลมาดองและแช่อิ่มแทนลูกหนำเลี้ยบรับประทาน หรือจะใช้ผลแก่รับประทานเป็นผักร่วมกับน้ำพริกก็ได้
เนื้อในเมล็ดสีขาวมีรสมัน ใช้รับประทานได้ ยางสดใช้เป็นเครื่องหอม
ความคิดเห็น
แสดงความคิดเห็น